Kế hoạch cắt là bảng chuyển đơn hàng (bao nhiêu sản phẩm, mỗi màu, mỗi size) thành lệnh cụ thể cho tổ cắt: dùng sơ đồ nào, trải bao nhiêu lớp, mỗi lớp từ cây vải nào, cắt mấy bàn, ra bao nhiêu bó. Làm đúng thì cắt vừa đủ từng size, không dư không thiếu; làm sai thì cuối đơn dư cả trăm áo size nhỏ trong khi khách đòi size lớn.
Ở xưởng nhỏ, kế hoạch cắt thường nằm trong đầu thợ cắt chính. Khi đơn đơn giản thì vẫn ổn, nhưng đơn đồng phục năm màu bảy size, hoặc shop đặt nhiều mã cùng lúc, thì chỉ một phép nhân sai là lệch cả lô. Bài này đi từ tỷ lệ size đến phiếu cắt, kèm câu lệnh để nhờ AI tính tổ hợp và kiểm lại.
Từ đơn hàng đến bảng số lượng cần cắt
Bước đầu tiên là bảng số lượng theo màu và size, gọi là ma trận đơn hàng. Mỗi hàng là một màu, mỗi cột là một size, ô giao nhau là số sản phẩm. Từ ma trận này, cộng thêm phần cắt dư để bù hàng lỗi. Nhiều xưởng cắt dư một tỷ lệ nhỏ theo kinh nghiệm; tỷ lệ cao hơn cho mã mới, mã khó, vải dễ lỗi, thấp hơn cho mã đã may nhiều lần.
Phần dư nên tính theo từng ô, làm tròn lên, chứ không cộng gộp rồi chia đều. Một ô chỉ có năm sản phẩm thì tỷ lệ phần trăm gần như không ra số nào, nhưng vẫn nên dư ít nhất một chiếc nếu đó là size đặc biệt khó cắt bù. Ngược lại, với những ô lớn, phần dư theo tỷ lệ đã đủ.
Ghi rõ trên bảng size nào khách bắt buộc đủ (đơn đồng phục có tên từng người) và size nào có thể thiếu một vài chiếc (hàng shop bán lẻ). Thông tin này quyết định khi vải không đủ thì ưu tiên cắt size nào trước. Đây cũng là lúc kiểm lại vải đã về có đủ cho tổng số theo định mức không, trước khi giác sơ đồ.
Chọn tổ hợp size trên sơ đồ và số lớp trải
Nguyên tắc cơ bản. Số sản phẩm của một size cắt ra bằng số lần size đó xuất hiện trên sơ đồ nhân với số lớp trải. Muốn cắt đúng tỷ lệ, tổ hợp trên sơ đồ phải là ước số chung của tỷ lệ đơn, hoặc phải dùng nhiều sơ đồ khác nhau với số lớp khác nhau.
Ví dụ giả định. Màu xám cần sáu mươi size S, một trăm hai mươi size M, một trăm hai mươi size L, sáu mươi size XL. Tỷ lệ là một, hai, hai, một. Một sơ đồ có một S, hai M, hai L, một XL trải sáu mươi lớp là cắt đủ, nếu bàn cắt đủ dài cho sáu sản phẩm. Nếu bàn chỉ đủ cho ba sản phẩm, dùng hai sơ đồ: một S – một M – một L trải sáu mươi lớp, và một M – một L – một XL trải sáu mươi lớp.
Giới hạn số lớp. Số lớp tối đa bị chặn bởi chiều cao lưỡi dao cắt, độ trơn của vải (vải trơn trượt dễ xô lớp), độ dày vải, và độ chính xác cần có. Chồng quá cao thì lớp dưới cùng và lớp trên cùng lệch nhau, chi tiết không còn bằng nhau. Mỗi xưởng nên ghi lại số lớp tối đa an toàn cho từng nhóm vải theo máy cắt mình đang dùng.
Khi tỷ lệ lẻ. Đơn có những ô lẻ không chia đều thì dùng một sơ đồ chính cho phần lớn, phần còn lại cắt bằng sơ đồ phụ ít lớp, hoặc cắt tay từng lớp. Chấp nhận dư một vài chiếc ở size bán chạy thường rẻ hơn mở thêm một bàn cắt.
Nhờ AI tính phương án cắt và tự kiểm lại
Bài toán chọn tổ hợp size và số lớp là phép chia và tổ hợp, rất hợp để chatbot làm nháp, miễn bạn đưa đủ ràng buộc và kiểm lại kết quả.
- Lập bảng số lượng cần cắt theo màu và size, đã cộng phần dư. Bỏ tên khách, tên người mặc nếu là đơn đồng phục.
- Ghi các ràng buộc: số sản phẩm tối đa trên một sơ đồ theo chiều dài bàn cắt, số lớp tối đa cho loại vải này, số cây vải mỗi màu và chiều dài từng cây.
- Gửi câu lệnh: "Với bảng số lượng và các ràng buộc sau, đề xuất các sơ đồ (tổ hợp size) và số lớp trải cho từng màu sao cho cắt đủ mọi size, dư ít nhất, số bàn cắt ít nhất. Trình bày dạng bảng: màu, sơ đồ, số lớp, số lượng mỗi size cắt ra, chênh lệch so với cần."
- Kiểm lại từng dòng: số lượng mỗi size bằng số lần xuất hiện trên sơ đồ nhân số lớp; cộng các bàn của cùng màu phải bằng hoặc hơi lớn hơn số cần.
- Hỏi thêm một phương án ưu tiên ít sơ đồ khác nhau (để đỡ giác) và so với phương án ít dư nhất.
- Chọn phương án, giác sơ đồ thật rồi tính lại số lớp theo chiều dài sơ đồ thật và chiều dài cây vải.
Chatbot đôi khi cộng sai hoặc bỏ sót một size khi bảng dài. Chuyển kết quả sang bảng tính và để công thức nhân, cộng lại là cách chắc nhất trước khi giao phiếu cho tổ cắt.
Chia cây vải cho từng lớp và tránh lệch màu
Vải nhuộm theo mẻ, nên hai cây cùng mã màu vẫn có thể chênh sắc độ nhẹ. Nếu thân trước cắt từ cây này, tay áo cắt từ cây kia, khi ráp lại sẽ thấy rõ hai màu dưới ánh sáng ban ngày. Cách chống phổ biến là phân loại cây vải theo sắc độ trước khi trải (đặt các mẫu cắt từ đầu mỗi cây cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng để so), xếp các cây gần màu nhau vào cùng một bàn, và đánh số lớp.
Đánh số lớp nghĩa là mỗi chi tiết cắt ra mang số thứ tự của lớp vải nó thuộc về. Khi ráp, thân, tay, cổ phải cùng một số lớp, nên luôn cùng một cây vải, không lệch màu dù các cây chênh nhau. Xưởng nhỏ có thể dùng nhãn dán hoặc phấn đánh số ở mép đường may, chỗ sẽ bị che sau khi may.
Khi một cây vải hết giữa chừng, người trải phải ghi lớp nào bắt đầu cây mới. Phần đầu cây mới chồng lên đoạn cuối cây cũ ở vị trí giữa hai chi tiết, không cắt ngang chi tiết. Ghi chép này giúp truy được lỗi về đúng cây vải khi khách phản ánh màu, và cho biết hao hụt nối cây thật để cập nhật định mức.
Mẫu phiếu cắt gọn cho xưởng nhỏ
Phiếu cắt là tờ lệnh giao cho tổ cắt và theo bó hàng đi tiếp. Mẫu dưới đây đủ thông tin mà vẫn ghi tay được trong vài phút.
| Mục trên phiếu | Nội dung | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Mã hàng, màu, đơn | Mã nội bộ, màu, mã đơn | Không nhầm giữa các đơn chạy song song |
| Sơ đồ | Tổ hợp size, chiều dài sơ đồ, khổ | Đối chiếu khi trải |
| Số lớp và cây vải | Số lớp, số hiệu cây dùng cho từng đoạn lớp | Truy lỗi màu, tính hao hụt |
| Số lượng cắt ra | Từng size, tổng | Đối chiếu với kế hoạch |
| Bó hàng | Số bó, size, số lớp trong bó, dải số lớp | Chuyền nhận đúng, không lẫn |
| Ghi chú | Lỗi vải, cắt bù, chi tiết thiếu | Báo cho tổ may và kho |
| Người trải, người cắt, ngày | Tên hoặc mã người làm | Biết hỏi ai khi có sai lệch |
Mỗi bó hàng mang một thẻ bó ghi mã hàng, màu, size, dải số lớp và số chi tiết. Bó vừa đủ cho một thợ làm trong một khoảng thời gian ngắn giúp hàng chảy đều trên chuyền và dễ phát hiện bó thiếu chi tiết.
Khi nhiều đơn chạy song song: thứ tự cắt và tồn bán thành phẩm
Xưởng nhỏ hiếm khi chỉ chạy một đơn. Tổ cắt thường phải chọn cắt đơn nào trước, và câu trả lời không chỉ dựa vào hạn giao. Nếu tổ cắt chạy quá xa phía trước chuyền may, bán thành phẩm (các bó đã cắt chưa may) chất đống, chiếm chỗ, dễ lẫn và dễ bẩn. Nếu cắt chậm, chuyền may phải chờ. Nguyên tắc chung là tổ cắt đi trước chuyền một khoảng vừa đủ, thường chỉ vài ngày sản lượng, đủ để chuyền không đứt hàng khi có sự cố.
Thứ tự cắt nên tính đến ba điều. Một là phụ liệu: đơn chưa đủ cúc, khoá, nhãn thì cắt sớm cũng chỉ nằm chờ. Hai là chuyển mã trên chuyền: xếp các mã có công đoạn tương tự liền nhau giúp thợ đỡ phải chỉnh máy và làm quen lại. Ba là cùng loại vải: cắt liền các đơn cùng vải giúp tận dụng đầu tấm của đơn trước cho đơn sau.
Bạn có thể đưa cho AI danh sách đơn đang chờ (mã nội bộ, số lượng, hạn giao, tình trạng vải và phụ liệu, loại vải) và nhờ đề xuất thứ tự cắt kèm lý do. Coi đó là bản nháp để tổ trưởng cắt và người phụ trách đơn bàn lại, vì chỉ họ biết đơn nào khách có thể lùi, thợ nào đang nghỉ, máy nào đang hỏng.
Kiểm sau khi cắt, trước khi giao chuyền
Phát hiện lỗi ở tổ cắt rẻ hơn nhiều so với phát hiện ở chuyền may hay ở khâu đóng gói.
- Đếm số chi tiết của từng size so với phiếu cắt, đặc biệt các chi tiết nhỏ dễ rơi như đáp túi, bo tay.
- Đo ngẫu nhiên vài chi tiết ở lớp trên cùng và lớp dưới cùng, so với rập để phát hiện xô lớp.
- Kiểm dấu bấm, dấu khoan (điểm đánh dấu vị trí ráp, vị trí túi) đủ và đúng chỗ.
- Soi lỗi vải trên chi tiết lớn; chi tiết có lỗi tách riêng để cắt bù ngay, không đẩy vào chuyền.
- Kiểm nhãn số lớp, thẻ bó đọc được và đúng size.
- Ghi số chi tiết cắt bù và lý do vào phiếu để cập nhật hao hụt.
Sau mỗi đơn, đối chiếu số sản phẩm thành phẩm theo size với kế hoạch cắt. Size nào thiếu hoặc dư bất thường cho biết lỗi nằm ở phép tính, ở trải vải hay ở chuyền may.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cắt dư để bù hàng lỗi không?
Nên, nhưng có kiểm soát. Tỷ lệ cắt dư nên dựa trên tỷ lệ lỗi thực tế của xưởng với loại vải và kiểu sản phẩm tương tự, ghi rõ trong kế hoạch. Cắt dư quá nhiều làm tốn vải và để lại hàng tồn; cắt dư quá ít thì phải cắt bù lẻ tẻ, tốn công và dễ lệch màu.
Một bàn cắt nên trải bao nhiêu lớp?
Tuỳ chiều cao dao cắt, độ dày và độ trơn của vải, yêu cầu chính xác của sản phẩm. Vải dày, vải trơn trượt, sản phẩm cần khớp kẻ thì nên trải ít lớp hơn. Mỗi xưởng nên thử và ghi lại số lớp tối đa cho từng nhóm vải thay vì áp một con số chung.
Lệch màu giữa các cây vải có tránh hoàn toàn được không?
Khó tránh hoàn toàn vì vải nhuộm theo mẻ. Nhưng phân loại cây theo sắc độ trước khi trải, đánh số lớp để mọi chi tiết của một sản phẩm cùng một lớp vải, và không trộn cây khác mẻ trong một bàn thì có thể giữ cho từng sản phẩm đồng màu.
Đơn ít, mỗi size vài chiếc thì có cần kế hoạch cắt không?
Vẫn cần, chỉ là đơn giản hơn. Một bảng nhỏ ghi số lượng từng size, cây vải dùng, số lớp và người cắt giúp tránh quên size và giúp truy lỗi. Với đơn rất nhỏ, có thể cắt từng lớp hoặc vài lớp bằng kéo hoặc dao tay theo rập.
Đơn nhiều màu thì giác chung một sơ đồ được không?
Được nếu các màu cùng loại vải, cùng khổ và tỷ lệ size giống nhau; khi đó trải các màu chồng lên nhau theo từng nhóm lớp và đánh dấu rõ. Nếu tỷ lệ size các màu khác nhau, nên tính số lớp riêng cho từng màu hoặc dùng sơ đồ riêng.
Cắt xong mới phát hiện thiếu vải cho một size thì làm gì?
Báo ngay cho người phụ trách đơn, kiểm vải dư và đầu tấm cùng mẻ màu, cắt bù từ đó nếu đủ. Nếu phải dùng vải mẻ khác, cắt trọn bộ chi tiết của sản phẩm từ cùng một cây để không lệch màu trong sản phẩm, và báo khách nếu có khả năng chênh sắc độ giữa các sản phẩm.