Shop chỉ nên dùng gương mặt hay vóc dáng của một người mẫu thật để tạo ảnh bằng AI khi người đó đồng ý rõ ràng, bằng văn bản, cho đúng mục đích, phạm vi và thời hạn đã ghi. Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự hiện hành, việc sử dụng hình ảnh của một cá nhân cần được người đó đồng ý. Ảnh do AI tạo ra từ khuôn mặt của họ vẫn là hình ảnh của họ trong mắt người xem, dù họ chưa từng mặc chiếc váy đó.
Câu hỏi này đang đến rất nhanh với shop thời trang nhỏ: đã thuê người mẫu chụp một buổi, sao không dùng khuôn mặt đó để tạo thêm ảnh cho cả bộ sưu tập sau? Về kỹ thuật thì làm được. Bài này bàn phần còn lại: sự đồng ý, hợp đồng, giới hạn, cách ghi chú với khách hàng và cách xử lý khi người mẫu không muốn tiếp tục. Hợp đồng cụ thể nên được luật sư xem, chẳng hạn qua AI Cố Vấn (aicovan.com).
Vì sao ảnh AI từ gương mặt thật khác với ảnh đã chụp
Khi người mẫu nhận chụp một buổi, họ biết mình mặc gì, tạo dáng thế nào, ảnh sẽ trông ra sao. Họ có thể từ chối một bộ đồ quá hở, một dáng không thoải mái. Khi shop dùng khuôn mặt đó để tạo ảnh bằng AI, người mẫu mất toàn bộ quyền kiểm soát ấy: họ có thể xuất hiện trong trang phục họ không bao giờ mặc, với dáng người khác đi, trong bối cảnh họ không biết.
Thứ hai, ảnh AI có thể làm sai hình ảnh của người mẫu theo cách ảnh hưởng tới nghề của họ. Một người mẫu đi theo hình ảnh thanh lịch xuất hiện trong ảnh đồ ngủ khiêu gợi, hay xuất hiện cùng lúc ở quảng cáo của hai shop cạnh tranh, là chuyện làm họ mất việc với khách khác. Đây là lý do nhiều người mẫu có kinh nghiệm bắt đầu yêu cầu điều khoản riêng về AI trong hợp đồng.
Thứ ba là chuyện với khách hàng của shop. Ảnh tạo bằng AI có thể làm váy rủ đẹp hơn thực tế, màu sáng hơn, form chuẩn hơn. Khách mua về thấy khác ảnh, đổi trả, đánh giá xấu. Khi trong ảnh lại là một khuôn mặt thật mà khách tưởng là ảnh chụp thật, cảm giác bị lừa còn nặng hơn. Phần minh bạch với khách khi dùng người mẫu ảo nói chung có ở danh mục ảnh thời trang của trang; bài này tập trung vào quan hệ với người mẫu.
Các mức dùng hình ảnh người mẫu và mức đồng ý tương ứng
Bảng dưới phân tầng từ việc ít rủi ro đến nhiều rủi ro, kèm điều nên có trong thoả thuận. Đây là gợi ý thực hành, không phải danh mục pháp lý.
| Cách dùng | Ví dụ | Điều nên có trong thoả thuận |
|---|---|---|
| Chỉnh nhẹ ảnh đã chụp | Chỉnh sáng, xoá nếp nhăn vải, đổi nền | Điều khoản chỉnh sửa ảnh thông thường, không làm thay đổi cơ thể người mẫu |
| Đổi trang phục trên ảnh đã chụp | Thay màu váy, thay mẫu áo khác lên cùng dáng | Đồng ý riêng cho việc đổi trang phục, giới hạn loại trang phục |
| Tạo ảnh mới từ khuôn mặt | Tạo dáng mới, bối cảnh mới với gương mặt người mẫu | Đồng ý riêng, phạm vi sản phẩm, số lượng hoặc thời hạn, quyền duyệt ảnh |
| Huấn luyện mô hình riêng theo gương mặt | Dựng bản sao số dùng cho nhiều mùa | Hợp đồng riêng, thù lao riêng, thời hạn, cách xoá dữ liệu khi kết thúc |
| Ghép mặt vào cơ thể người khác | Đặt khuôn mặt lên dáng của người khác | Rủi ro cao, nhiều shop chọn không làm; nếu làm cần đồng ý rất cụ thể |
Nguyên tắc dễ nhớ: càng xa buổi chụp thật, càng cần đồng ý cụ thể hơn. Điều khoản chung chung kiểu "bên B đồng ý cho bên A sử dụng hình ảnh dưới mọi hình thức" thường không đủ cho các mức dưới cùng, và người mẫu có kinh nghiệm sẽ không ký.
Hợp đồng nên ghi những gì về AI
Mục đích và phạm vi. Ảnh tạo ra dùng cho sản phẩm nào, kênh nào: trang bán hàng, mạng xã hội, quảng cáo trả tiền, ấn phẩm in. Mỗi kênh có mức độ phơi bày khác nhau.
Giới hạn nội dung. Liệt kê những loại trang phục hay bối cảnh người mẫu không đồng ý: đồ lót, đồ bơi, ảnh có rượu bia, ảnh mang thông điệp chính trị, ảnh cho thương hiệu cạnh tranh trực tiếp với khách hàng khác của họ.
Quyền duyệt. Người mẫu được xem và từ chối ảnh trước khi đăng, trong thời gian bao lâu. Với shop nhỏ, có thể gửi một lô ảnh mỗi tuần qua tin nhắn để duyệt.
Thời hạn và việc xoá. Hết thời hạn thì shop gỡ ảnh khỏi kênh do mình quản lý trong bao lâu, xoá dữ liệu huấn luyện và tệp gốc thế nào. Ảnh đã in thành ấn phẩm hay đã bị người khác chia sẻ lại thì xử lý ra sao.
Thù lao. Dùng gương mặt cho ảnh AI là một quyền riêng, thường có thù lao riêng ngoài buổi chụp. Ghi rõ để tránh cảm giác bị lợi dụng.
Dữ liệu đưa vào công cụ. Shop dùng công cụ nào, ảnh của người mẫu có bị dùng để huấn luyện mô hình chung của nhà cung cấp không. Chọn công cụ có tuỳ chọn không chia sẻ dữ liệu.
Không chỉnh cơ thể người mẫu để bán hàng
Công cụ AI cho phép đổi vóc dáng người trong ảnh chỉ bằng một câu lệnh: eo nhỏ hơn, chân dài hơn, vai hẹp hơn. Với ảnh thời trang, đây là cám dỗ lớn vì quần áo trông vừa vặn hơn trên một cơ thể được chỉnh. Nhưng làm vậy với hình ảnh của một người mẫu thật là thay đổi cơ thể của họ mà họ không đồng ý, và tạo ra hình mẫu cơ thể không có thật cho người xem.
Ở góc độ bán hàng, chỉnh dáng cũng làm hại chính shop. Khách nhìn người mẫu có số đo được ghi rõ, chọn cỡ theo đó, rồi nhận về sản phẩm vừa khác hẳn trên cơ thể thật của họ. Shop nào ghi số đo người mẫu mà ảnh lại đã chỉnh dáng thì thông tin cỡ mất hết giá trị. Nguyên tắc nên giữ: chỉnh ánh sáng, màu nền, nếp nhăn vải thì được; chỉnh cơ thể người mẫu thì không, trừ khi chính người mẫu yêu cầu những chỉnh sửa rất nhỏ như che vết xước.
Một hướng tích cực hơn là dùng ảnh người mẫu với nhiều vóc dáng khác nhau, mỗi người mặc đúng cỡ của mình, ghi chiều cao và cỡ đang mặc. Cách này giúp khách hình dung tốt hơn, và không đòi hỏi công cụ nào ngoài một buổi chụp có kế hoạch. Nếu dùng AI để thể hiện sản phẩm trên nhiều dáng người, cần làm rõ đó là ảnh minh hoạ, không phải người mẫu thật mặc thử.
Khi nào nên chọn người mẫu ảo hoàn toàn thay vì gương mặt thật
Không phải shop nào cũng cần dựng ảnh AI từ gương mặt người mẫu thật. Có những tình huống người mẫu ảo không dựa trên ai, hoặc đơn giản là ảnh không có mặt người, hợp lý hơn:
- Shop cần ảnh minh hoạ số lượng lớn cho nhiều mã hàng nhỏ, không có ngân sách thuê người mẫu dài hạn và không muốn ràng buộc thời hạn với ai.
- Ảnh chỉ cần thể hiện cách phối đồ, khuôn mặt không quan trọng, có thể cắt khung từ cổ xuống hoặc chụp từ phía sau.
- Sản phẩm thuộc nhóm nhạy cảm như đồ lót, đồ ngủ, nơi việc gắn một gương mặt thật dễ gây phiền cho người đó về sau.
- Shop muốn thể hiện nhiều dáng người, nhiều độ tuổi mà chưa đủ điều kiện tổ chức chụp thật với từng nhóm.
- Người mẫu đã từng hợp tác không muốn ký điều khoản về AI; tôn trọng điều đó và chọn cách khác.
Dù chọn hướng nào, quy tắc minh bạch với khách vẫn như nhau: ảnh tạo bằng AI cần được ghi chú, và phải có ít nhất một ảnh chụp thật của sản phẩm để khách thấy đúng màu, đúng chất vải. Khuôn mặt người mẫu ảo cũng cần kiểm để chắc không vô tình giống một người cụ thể mà người xem có thể nhận ra.
Quy trình gọn cho shop nhỏ muốn làm đúng
Ví dụ giả định: một shop váy công sở ở Hải Phòng chụp một buổi lookbook với người mẫu tự do, muốn dùng AI tạo thêm ảnh cho các mẫu về sau trong ba tháng.
- Nói rõ ý định từ lúc mời chụp, không đợi sau buổi chụp mới đề nghị.
- Soạn thoả thuận riêng về ảnh AI, tách khỏi thoả thuận chụp ảnh thông thường, có giới hạn nội dung và thời hạn ba tháng.
- Thoả thuận thù lao cho quyền này.
- Chỉ đưa ảnh người mẫu vào công cụ đã chọn, bằng tài khoản của shop, đã tắt chia sẻ dữ liệu nếu có tuỳ chọn.
- Mỗi lô ảnh tạo ra gửi người mẫu duyệt trước khi đăng.
- Ghi chú trên trang bán hàng rằng ảnh có sử dụng công cụ AI, và giữ ảnh chụp thật của sản phẩm để khách đối chiếu.
- Hết hạn, gỡ ảnh, xoá dữ liệu, báo lại cho người mẫu bằng tin nhắn.
Có thể nhờ chatbot soạn nháp thoả thuận từ danh sách điều khoản trên, nhưng không dán tên thật, số giấy tờ của người mẫu vào công cụ. Điền thông tin cá nhân ở bản cuối, sau khi luật sư hoặc người có kinh nghiệm đã xem.
Khi người mẫu muốn rút lại hoặc phát hiện bị dùng sai
Người mẫu có thể muốn chấm dứt sớm vì nhiều lý do: nhận hợp đồng độc quyền với thương hiệu khác, đổi hình ảnh nghề nghiệp, hoặc đơn giản không thoải mái. Thoả thuận tốt nên có sẵn điều khoản chấm dứt: báo trước bao lâu, shop được giữ ảnh đã đăng hay phải gỡ, có hoàn lại một phần thù lao không. Khi đã ghi trước, hai bên tránh được cãi nhau lúc chia tay.
Chiều ngược lại cũng xảy ra: người mẫu thấy khuôn mặt mình trong ảnh của một shop chưa từng làm việc cùng, do ai đó lấy ảnh cũ đưa vào AI. Với shop làm đúng, đây là lý do nên giữ hồ sơ đồng ý cẩn thận, để chứng minh ảnh của mình có nguồn hợp lệ. Với người mẫu, việc cần làm là lưu bằng chứng, báo nền tảng nơi ảnh được đăng và hỏi luật sư nếu muốn yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường.
Một nguyên tắc dành cho shop: không bao giờ lấy ảnh người khác trên mạng, kể cả ảnh người nổi tiếng hay khách hàng tự đăng mặc đồ của shop, để làm đầu vào tạo ảnh quảng cáo. Ảnh khách tự đăng có thể được chia sẻ lại khi khách đồng ý, nhưng đem khuôn mặt đó tạo ảnh mới là chuyện hoàn toàn khác.
Câu hỏi thường gặp
Đã trả tiền chụp ảnh thì shop có được dùng ảnh đó để tạo ảnh AI không?
Không nên mặc định là được. Thù lao buổi chụp thường chỉ bao gồm những ảnh đã chụp trong phạm vi đã thoả thuận. Tạo ảnh mới từ khuôn mặt người mẫu là một cách dùng hình ảnh khác, cần đồng ý riêng và thường có thù lao riêng.
Ảnh người mẫu ảo hoàn toàn không giống ai thì có cần xin phép không?
Nếu khuôn mặt thật sự không dựa trên người cụ thể nào thì không có ai để xin phép. Tuy vậy, cần kiểm xem ảnh có vô tình giống một người nổi tiếng không, và vẫn nên ghi chú cho khách rằng ảnh được tạo bằng AI để tránh hiểu lầm về sản phẩm.
Dùng khuôn mặt của chính chủ shop để tạo ảnh có vấn đề gì không?
Về quyền hình ảnh thì chủ shop tự quyết với khuôn mặt mình. Vấn đề còn lại là trung thực với khách: ảnh AI không được làm sai form, màu, chất liệu của sản phẩm thật, và nên có ảnh chụp thật để khách đối chiếu.
Người mẫu là học sinh dưới mười tám tuổi thì sao?
Với người chưa thành niên, việc sử dụng hình ảnh cần có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật và cả của chính các em trong nhiều trường hợp theo quy định hiện hành. Nhiều shop chọn không dùng AI với hình ảnh trẻ vị thành niên để tránh rủi ro.
Có cần ghi chú cho khách rằng ảnh có dùng AI không?
Nên ghi. Ghi chú ngắn kiểu ảnh minh hoạ có sử dụng công cụ AI, sản phẩm thật xem ở ảnh chụp bên dưới giúp khách hiểu đúng và giảm đổi trả. Một số nền tảng cũng có quy định riêng về nội dung tạo bằng AI, cần kiểm phiên bản hiện hành.
Hết hợp đồng mà ảnh vẫn còn trên trang của người khác chia sẻ lại thì shop phải làm gì?
Shop chịu trách nhiệm chính với các kênh mình quản lý. Với bản chia sẻ lại, thoả thuận nên ghi rõ shop hỗ trợ đến đâu, ví dụ gửi yêu cầu gỡ tới những trang đã biết. Ghi trước điều này giúp hai bên không trách nhau khi hết hạn.